U Bhabani Prasad Pati, Joint Secretary, Tnat Kam Dewiong
Ki kam dewiong, la slem bha mynta ki la long u budlum jong ka ioh ka kot bad ka jingshngain ha ka bording ha India. Katba ka jingdon briew ha ka ri ka dang kiew bad ka jingioh ia ka bording elektrik ka dang iar, u dewiong u dang long sah u tyllong bording ba donkam. Watla ka la don ka jingpyrshang ban kylla sha ki tyllong bording kiba lah ban pynthymmai, la antad ba u dewiong un sah kum uwei na ki tyllong bording ba kongsan. Ki jingantad ki pyni ba ka jingtih dewiong ha ka ri kan kiew da kumba 1.5 billion ton shuwa u 2030 bad kane kan bun tam ha u snem 2040.
Ka India ka la ithuh ia ka jingdonkam ban pynbeit ia ka jingeh jong ka jingkylla ka suinbneng hynrei ka ieng skhem ha ka rukom wanrah ia ka roi ka par kaba iahap bad ki thong “Panchamrit” jong ka na ka bynta ka jingpynmih duna ia ka carbon bad ka roi ka par ka bym ktah ia ka mariang. Ha ka jingwanrah ia ka jingryntih hapdeng ki jingpyrkhat shaphang ka mariang bad ki jingshisha ha kaba iadei bad ka ioh ka kot, ka ri ka la pdiang ia ka rukom treikam kaba pdeng, ka jingban jur halor ka ‘hok na ka bynta ka mariang’ ban pynurlong ia ka rukom kiew shaphrang kaba ryntih kaba don nongrim ha ki Common but Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities (CBDR-RC). Kane ka rukom treikam ka kynthup ia ka jingwad ia kiwei kiwei ki rukom pyndonkam ia u dewiong kum ka coal gasification ban iaid shakhmat ha ki kam pynkylla.
La antad ba ka jingkiew ka jingpyndonkam ia ka bording na ki tyllong kiba lah ban pynthymmai kan don ka jingktah kaba kham duna ia ki kam tih dewiong ha India namar ka jingkiew ka jingdonkam bording ha ka ri. Ka jingpyndonkam ia u dewiong ha India kam pat poi sha u pud bad la antad ba ka jingdonkam ia u dewiong ha India kan dang kiew bad kan bun tam ha u snem 2040. Watla kin don ki par kiba hap khang noh ha ki por ban wan namar ka jinglut u dewiong ha kine ki jaka, hynrei dang pyntreikam ruh ha ki par dewiong thymmai kiba heh khnang ban pyndap ia ka jingdonkam kaba dang kiew. Kine ki par ki pynthikna ka jingjemdor bad ka jingshngain ha ki kam bording jong ka ri bad ki plie lad ioh kam bad ka jingpynkynriah ia ki nongtrei sha kine ki par ba thymmai na ki par ba khang noh ban pynthikna ki lad kamai jakpoh kiba kham biang bad ka jingioh kam ha ki thain ba don dewiong. Kumta, yn ym don ki jingktah ha ka jingkamai bai kpoh bad ka imlang sahlang ha ki por ban wan lane kane ka samoi treikam ban wan. Kumta la peit ia ki kam kiba iadei bad ka imlang sahlang, ka jinglong bad ka mariang ha kaba iadei bad ki par dewiong katkum ki kyndon kiba don mynta.
Ia ka jingkhang jong ki par dewiong dei ban leh katkum ka jingstad science khnang ban pynthikna ia ka lad kamai jakpoh jong ki briew ba shah ktah. Ha kaba iadei bad kane, la wanrah ia ka ‘Hok ha ka jingkylla’ ha ka Paris Agreement, 2015. Kane ka kren shaphang ka jingkylla kaba hok, kaba ryntih bad kaba iahap kyrdan ia baroh kiba iadon bynta kiba shah ktah lada don ka jingkhang ia ka par dewiong. Kane ka thmu ban kyrshan ia ka jingkyntiew ia ki jingdon jingem, ka jingpynbha biang ia ka mariang, ka jingpyntbit ia ki briew bad ki lad kamai jakpoh ba thymmai ha ki thain ba shaniah ha ka kam tih dewiong.
Katba ka pyrthei ka iatylli ban ialeh pyrshah ia ka jingkylla ka suinbneng bad ka jingkylla sha ki tyllong bording ba kham khuid, ki kam dewiong ki don ha ka jaka kaba kongsan ha kane ka jingkylla. Hynrei, kane kajingkylla ka dei ban wan lang bad ki rukom treikam kiba niewkor ia ka jingshngain ha ka bording, ka jingryntih ha ka imlang sahlang, ka jingshngain ha ka ioh ka kot bad ka bha ka miat jong ki briew ba shah ktah. Da kaba ioh mynsiem na ki rukom treikam ha kiwei kiwei ki ri, ki la don katto katne ki jingpyntreikam ia ki jingngeit ha ka jingkylla kaba hok ha ki kam dewiong kiba ai nuksa ia ki ri kiba pyntreikam ia kum kine ki jingpynkylla.
Ka CMPDI ka la pynlong ia ka jingwad bniah hapoh ka jingialam lynti ka tnat kam Dewiong, da kaba peit bniah ia ki “Rukom treikam ba biang tam na ka bynta ka jingkylla ba hok ha ki kam dewiong” kum shi bynta ka ETWG jong ka Kam ba Kongsan hapoh ka G20 Presidency jong ka India ban pynurlong ia ka ‘Jingioh baroh ia ka bording ba khuid bad ki lad kiba hok, kiba jem dor bad kiba pdiang ia baroh ha ki jingkylla ha ka bording’. Ki jingshem na kane ka jingwad bniah ki kdew sha katto katne ki mat ba kongsan: ka jingpynbha biang ia ki jaka ba la lut dewiong ka donkam ia ka jingkyrshan teknikal bad ka pisa; ka jingpeit ia ki jingeh ha ka imlang sahlang bad ki kam bylla kiba mih na ka jingkhang ia ki par dewiong lyngba ki polisi; ka jingbei tyngka ha ka jingpyntbit ia ki briew, khamtam ha ka pule puthi bad ka koit ka khiah, ki long kiba donkam; ka jingkyntiew ia ka jinglah treikam na ka bynta ka jingpyniar ia ki kam khaii bad ki rukom treikam ban kyntiew ia ka ioh ka kot bad ka jingpyniaid ia ki jingdon jingem ki long kiba donkam bha ban pynduna ia ka jingktah jong ka jingkhang ia ki par. Ka jingseisoh jong ka jingkylla kaba hok ka shong ha ka jingtei ia ki jingiatreilang kiba khlain ha ka imlang sahlang bad ka jingiashim bynta kito kiba don kti lang ha ki kam, ka jingpynkhreh lypa bad ka jingpyniar ia ki kam, ka jingai jinghikai ba thymmai ia ki nongtrei, ki jingshngain ha ka imlang sahlang, ka jingkyntiew ia ki jingdon jingem bad ka imlang sahlang, ka jingkyrshan ia ki SMe, ka jingpynbiang pisa ia ki kam ba seng thymmai bad ka jingiatreilang jong ki ri.
Ki ri kiba shaniah ha u dewiong ki donkam ban pynkhreh lypa ia ka jingkylla kaba hok ha ki kam dewiong kaba donkam ban pyntreikam ha ki por ban wan. Ki bynta bad ki jingbahkhlieh jong kito kiba don bynta ha kine ki kam ha kaba iadei bad ka jingkhang ia ki par dewiong ki lah ban pher iwei na iwei ha kylleng ka pyrthei katkum ka jingpynkylla. Ngi hap ban sngewthuh ia ki jingiadei hapdeng ka ioh ka kot na u dewiong bad ka imlang sahlang ha kane ka jingktah jong ka jingkhang ia ki par ka dei kaba iaid ryntih hapdeng ki bynta bapher bapher jong ki nongtrei bad ka imlang sahlang. Khnang ban pdiang ia ki rukom treikam kiba duna ka jingpynmih carbon na ka bynta ka jingpyndap ia ki jingdonkam jong ki thain kiba shaniah ha u dewiong, ka G20 lane ki ri kiba la kiew shaphrang ki lah ban ai jingiarap ha ka jingkylla kaba hok ha ki ri kiba shaniah ha u dewiong da kaba ai jingiarap ha ka pisa bad ki teknoloji.
Ha kaba kut, ka jingpynkylla ha ki kam dewiong lyngba ka jingkylla kaba hok ka dei ka kam kaba bun bynta kaba donkam ka jingpeit bniah, ka jingiatrei lang bad ka jingsngewlem. Da kaba pdiang ia ki rukom treikam kiba biang tam na kylleng ka pyrthei, ki ri ba shaniah ha u dewiong ki lah ban ialam lynti sha ka lawei kaba kham shngain kaba peit ia ka jingkylla ka suinbneng bad kaba bat ia ka burom bad ki lad kamai jakpoh jong kito kiba trei ha ki par dewiong bad ka imlang sahlang. Katba ka pyrthei ka dang kylla, kine ki rukom treikam ki lah ban ialam lynti sha ka jingkylla kaba ryntih.
Ka jingshngain ha ka bording bad ka jingkylla kaba hok – Ka jingpeit ia ki kam kiba iadei bad u dewiong ha India
